مسألهء ششم در اين است كه ما فاعل فعليم قال : : و الضّرورة قاضية باسناد افعالنا الينا . « 1 » در شرح بهشتى واقع است كه اين منافاتى با اسناد كل به خداى تعالى ندارد ، به جهت آن كه ممكن است كه خداى تعالى قدرت و اراده جهت عبد ايجاد نموده باشد كه اين قدرت و اراده موجد افعال باشد و اين موافق گفتهء اكثر عقلا و نقل از كتاب و سنّت است ، و آنچه واقع شده كه « لا جبر و لا تفويض » « 2 » هست و علّامه - رحمه اللّه - در شرح خود گفته اختلاف نموده‌اند عقلا در اينجا آنچه رفته‌اند به آن معتزله اين است كه عبد فاعل افعال و مختار نفس خود است ، و اختلاف نموده‌اند ميان خود در اينجا نيز ؛ پس گفته است ابو الحسين كه علم به اين ضرورى است ، و اين حقّ است ، چنانچه مصنّف - رحمه اللّه - چنين دانسته و ديگران گفته‌اند كه ضرورى نيست استدلالى است . و امّا جهم بن صفان « 3 » پس بتحقيق گفته است كه خداى تعالى موجد افعال عباد است و اضافه به عباد مجاز است ، پس اگر كسى گويد كه فلان نماز كرد و روزه گرفت به منزلهء آن است كه بگويد كه بلند شد در قامت يا فربه / * الف / 176 / شد .

--> ( 1 ) . كشف المراد / 308 : باستناد ( 2 ) . اصول كافى ج 1 / 160 . توحيد / 362 و بحار الانوار ج 5 / 17 ( 3 ) . كذا . م : صفات . صحيح : صفوان